Architektura: Kraków - Dom Pod Globusem

Gdzie: Róg Basztowej i Długiej
Co: Dom Pod Globusem
Kto: Tadeusz Stryjeński, Franciszek Mączyński, Józef Mehoffer
Kiedy: 1904-1906

14 listopada 1850 roku w domu władz rządowych przy kościele św. Piotra przy ulicy Grodzkiej 52 odbyło się pierwsze, konstytucyjne posiedzenie Izby Handlowej i Przemysłowej. Po upadku Austro-Węgier Izba przeszła pod zwierzchnictwo Polskiej Komisji Likwidacyjnej, a następnie została przejęta przez polskie Ministerstwo Przemysłu i Handlu. Izba wielokrotnie zmieniala swą siedzibę.
Postanowiono w końcu wybudować własny gmach. Za najlepszą lokalizację uznano zbieg ulic Basztowej i Długiej, było to tym bardziej korzystne dla Izby, że tylko część działki należała do osoby prywatnej i wymagała zakupu, pozostała cześć parceli była własnością miasta i miała zostać bezpłatnie przekazana Izbie, jako równowartość świadczeń ciążących na Gminie Kraków na rzecz Izby.
Zadanie zaprojektowania i wybudowania budynku powierzono znanemu wówczas (nam już też) znakomitemu architektowi Tadeuszowi Stryjeńskiemu we współpracy z młodym jeszcze Franciszkiem Mączyńskim - tych dwoje architektów jeszcze niejednokrotnie będzie razem współpracować tworząc w Krakowie dzieła wybitne, ale i o tym przyjdzie czas szerzej napisać.
W lipcu roku 1904 zaczęto budowę nowego gmachu IPH, jeszcze zimą tegoż roku doprowadzono budynek do stanu surowego, zaś oficjalnie otwarcie odbyło się 15 września 1906 roku.
Tyle z historii, teraz może kilka słów o samym budynku:

Jest on jednym z ciekawszych przykładów architektury wczesnego modernizmu, dwupiętrowy, ceglany, z narożną wieżą zegarową, którą nakrywa ostrosłupowy hełm zwieńczony ażurowym, metalowym globusem (w czasie ostatniej konserwacji nowy globus ufundowało Wydawnictwo Literackie i taki też jest obecnie napis na obręczy globusa).
Portal wejściowy od strony ulicy Długiej dekorowany jest alegorycznymi płaskorzeźbami wyobrażającymi Handel i Przemysł, wykonanymi przez Konstantego Laszczkę. Dom posiada kutą bramę, a na szczycie fasady umieszczono żaglowiec z godłem Izby Handlowo-Przemysłowej wykonany z blachy w 1905. Hall i klatka schodowa są dekorowane stiukami; witraże przedstawiające symbole przemysłu i handlu: lokomotywę parową, słup telegraficzny oraz fabrykę wykonano wg projektów Franciszka Mączyńskiego w Zakładzie Witraży Władysława Ekielskiego i Antoniego Tucha.
Co ciekawe, w budowanej wieży planowano umieścić zegar ze szklanymi, podświetlanymi cyframi, ale tylko w przypadku jeśli iluminacja będzie na koszt miasta. Ponieważ ówczesny prezydent Juliusz Leo zadeklarował oświetlenie z funduszy miejskich codziennie do 23:30, podświetlane tarcze zostały wykonane. Rzeczywiście, na starszych fotografiach tarcza zegara jest czarna z białymi cyframi.

Nie tylko elewacja  i sam projekt budynku mogą zachwycać, przepięknie prezentuje się także jego wnętrze. Do wykonania wnętrza reprezentacyjnej sali posiedzeń Izby Handlowej i Przemysłowej wybrano Stanisława Wyspiańskiego, który miał już wyrobioną markę świetnego dekoratora wnętrz. Projekt jej wyposażenia pierwotnie powierzono Stanisławowi Wyspiańskiemu i choć jego koncepcja zyskała pozytywną ocenę, artysta zrezygnował. Stało się tak tyleż ze względów ideowo-artystycznych (artysta nie godził się na dopisanie do spójnej i zamkniętej koncepcji wystroju wizerunku cesarza Franciszka Józefa), ile z powodu pogarszającego się gwałtownie stanu jego zdrowia.

Ostatecznie dekorację sali wykonał Józef Mehoffer, dzieląc ściany sali na trzy sfery. Dolna została pokryta jasną boazerią dekorowaną w płycinach wachlarzykowatymi wzorami i opatrzona mosiężnymi ozdobami o reminiscencjach ludowych. Sferę środkową i górną rozdzieloną jednobarwnym pasem, wypełniają motywy geometryczne i kwiatowe. Kolorystycznie dekoracja zdominowana jest przez bladą zieleń z akcentami żółcieni i czerwienią kwiatów. Plafon ozdobiony jest malowidłem ośmiu węży wijących się wśród pawich piór. Na ścianie prezydialnej znajduje się płótno zatytułowane "Poskromienie żywiołów" - ludzki geniusz w postaci nagiego młodzieńca ujarzmia żywioły (kobiece personifikacje Ziemi, Ognia, Wody i Powietrza). Nawiązanie do idei postępu i rozwoju w tym obrazie było zgodne z sugestiami zleceniodawców i bardzo czytelne. Kinkiety, zespół mebli tak prezydialnych jak i foteli audytorium jest również dziełem Mehoffera.
Zaprojektowana przez Mehoffera sala jak i przeznaczony do niej obraz "Poskromienie żywiołów" wzbudzały kontrowersje wśród członków Izby, jednak pomimo tych tarć i zmian w rozplanowaniu wyposażenia wnętrza sali obrad, gmach został uroczyście otwarty 15 września 1906 roku – w tym momencie wszystkie prace wykończeniowe były doprowadzone do końca, a jedynym brakującym elementem pozostawał obraz w sali posiedzeń, który na miejsce ostatecznie trafił w 1907 roku.
Od otwarcia gmachu, aż do czasu likwidacji Izby Handlowej i Przemysłowej w 1950, stan Domu pod Globusem był dobry. Pierwszy poważny remont przeprowadzono w latach 1926-1928 pod nadzorem Józefa Mehoffera, dokonano wtedy m.in. zmiany w układzie przestrzennym wnętrza, w trakcie remontu sali posiedzeń wykonano Orła Polskiego, zaprojektowanego przez Józefa Mehoffera, który zastąpił usunięte w 1918 popiersie Franciszka Józefa.

Wirtualne zwiedzanie wnętrza Sali Posiedzeń

Wirtualna wieża zegarowa

Po 1950 Dom pod Globusem zajął Komitet Powiatowy PZPR w Krakowie, pozbawiony opieki konserwatorskiej budynek ulegał postępującej dewastacji. W 1953 roku dokonano przebicia podcienia w narożniku, w 1968 usunięto z wieży zniszczony globus. Wyjątkowo ucierpiała dawna sala posiedzeń (Sala Mehofferowska), w której zamalowano polichromię, a także usunięto całość wyposażenia (cześć ruchomego wyposażenia, które obecnie znajduje się w sali jest oryginalna, uratował je prof. Karol Estreicher, przejmując je na rzecz Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie).
Szansą dla Domu pod Globusem stała się zmiana właściciela, w latach 1972-1975 przejęło go Wydawnictwo Literackie, w tym okresie przeprowadzono podstawowy remont całego budynku. W 1975 roku powrócił wieńczący wieżę globus, różni się on jednak zdecydowanie od pierwotnego. Początkowo ażurową konstrukcję globusu otaczał pierścień równikowy ze znakami zodiaku i skrzydłami Hermesa, będącymi alegorią wszechogarniającego Handlu. Nowy globus posiada rozmieszczone symetrycznie cztery owalne plakietki z literami "WL" - monogramem obecnego właściciela Domu pod Globusem oraz jest otoczony pierścieniem z gwiazdek.

Pierwsza dekada XX stulecia. Widoczny stary globus.

Przypuszczalnie lata 40

Sala Posiedzeń podczas Zjazdu Ceramików

Dom Pod Globusem obecnie

Budynek od strony ul. Długiej

Detale elewacji

Nowy globus

Mechanizm zegara i wnętrze wieży

Mechanizm zegara

Klatka schodowa

Sala Posiedzeń

Literatura:

- Adamczewski J., 1992, Kraków od A do Z, Krajowa Agencja Wydawnicza Kraków, s. 293-294.

- Beiersdorf Z., Purchla J., 1997, Dom pod Globusem, Wydawnictwo Literackie Kraków, 90-165.

- Fabiański M., Purchla J., 2001, Historia architektury Krakowa w zarysie, Wydawnictwo Literackie Kraków, s. 275-276.

- praca zbiorowa, 2000, Encyklopedia Krakowa, Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa - Kraków, s. 159.

Architektura: Kraków - Pałac Prasy

Gdzie: Wielopole 1

Co: Pałac Prasy

Kto: Tadeusz Stryjeński, Franciszek Mączyński

Kiedy: 1920-1921

Nad niewielkim placykiem u wylotu ulic: Starowiślnej i Wielopole góruje Pałac Prasy. Przed wiekami miejsce to nazywało się Psią Górką. Niegdyś znajdował się tutaj cmentarz kalwiński, a że wówczas kalwinistów nazywano psami nazwa ta przetrwała aż do XIX stulecia i utrwaliła się wśród ówczesnych mieszkańców.

W latach 1920-21 Tadeusz Stryjeński wraz z Franciszkiem Mączyńskim wznieśli w tym miejscu luksusowy dom towarowy Bazar Polski. Jego fasadę od strony placu zdobią ogromne półkolumny i balustrady balkonów w duchu cesarstwa rzymskiego, wprowadzając w tę funkcjonalistyczną bryłę akcent klasycyzmu. Po trzech latach gmach kupił koncern Ilustrowanego Kuriera Codziennego, popularnego "Ikaca", założonego przez Mariana Dąbrowskiego. Przystosował on wnętrza do potrzeb redakcji i nowoczesnej drukarni.

Pałac Prasy - 1927-1939 r.

pomieszczenia graficzne

czyszczenie posadzki :)

widok na podwórze

skwer z palmami przed budynkiem

Po zajęciu Krakowa 6 września 1939 roku przez wojska niemieckie, wszyscy dziennikarze Kuriera zostali wyrzuceni z pracy, zaś sam budynek przez wojnę znany był jako Gmach Wydawnictwa Prasowego Kraków-Warszawa.

W latach 90. ubiegłego wieku jej wyposażenie zostało bezmyślnie zniszczone, przekreślając plany utworzenia muzeum drukarstwa. Pozostało jednakże wnętrze z elegancką klatką schodową i starymi szybami wind. W chwili obecnej swoją siedzibę ma tu redakcja Dziennika Polskiego.

Zdjęcia współczesne:

Architektura: Kraków - Poczta Główna

Gdzie: Westerplatte 20 / róg Westerplatte i Wielopole
Co: Poczta Główna
Kto: Karol Knaus / Tadeusz Stryjeński, Franciszek Mączyński
Kiedy: 1887-1889 / 1930-1931

Pocztę Główną kojarzy na pewno każdy mieszkaniec Krakowa, często widzą ją także przyjeżdżający do Krakowa turyści, jednak mało kto wie, iż obecna forma budynku nie jest jego formą pierwotną, że w latach 30-tych został mocno przebudowany na modłę funkcjonalistyczną. Moim zdaniem przebudowa była zupełnie niepotrzebna i umniejszyła jego walory estetyczne, ale z perspektywy czasu zupełnie inaczej ocenia się takie działania.

Budynek wzniesiono w latach 1887 - 1889 roku według projektu wiedeńskiego architekta Fryderyka Setza w stylu neorenesansowym, którego plany realizowali Karol Knaus i Tadeusz Stryjeński.
Narożny ryzalit zaakcentowany był okazałą kopułą, pod którą umieszczono zegar. Kilkanaście lat później zainstalowano tu pierwszą na naszych ziemiach automatyczną centralę telefoniczną. W latach 1930-31 budynek został przebudowany wedle projektu F. Tadaniera przez Franciszka Mączyńskiego – nadbudowano dwa piętra, zlikwidowano kopułę, a całemu gmachowi nadano formę modernistyczną, z charakterystycznymi elementami kryształkowymi w dekoracji.

Poczta główna - widokówka z ok. 1910 roku

Poczta Glówna - 1926 rok

Poczta Główna - marzec 1928 rok

kwiecień 1928 rok

i budynek już po przebudowie:

Zdjęcia z października 1931 r.

Wrzesień 1933 r.

Sala przyjęć interesantów

Automatyczne wybieracze linii

Poczta od strony podwórza, na drugim planie budynek Straży Pożarnej

Przypuszczalnie już po wojnie zabudowano górny taras i nakryto go kopułą. Prawdopodobnie także wtedy wymieniono zegar i zlikwidowano dekoracje na fasadzie w jego bezpośrednim sąsiedztwie. Budynek do dziś pełni swoje pierwotne funkcje, choć z tego co wiem, znaczna jego część jest nieużywana.

Zdjęcia współczesne: